Wartość godziwa – co to jest i jak ją obliczyć?
Wartość godziwa to cena, którą można uzyskać za sprzedaż składnika aktywów albo zapłacić za przeniesienie zobowiązania w zwykłej transakcji między niezależnymi i dobrze poinformowanymi uczestnikami rynku, na dzień wyceny. Jest to tak zwana cena wyjścia, a nie cena zapłacona przy zakupie. Odzwierciedla aktualne warunki rynkowe, dlatego ma charakter prospektywny, w przeciwieństwie do kosztu historycznego.
Czym jest wartość godziwa?
Wartość godziwa, określana po angielsku jako fair value, służy do ustalenia, ile dany składnik majątku lub zobowiązanie byłoby warte w normalnej transakcji rynkowej. Nie chodzi przy tym o cenę ustaloną wyłącznie z perspektywy konkretnej firmy, jej planów albo indywidualnych korzyści.
Wycena zakłada udział typowych uczestników rynku. W przypadku aktywa jest to kwota, którą można byłoby otrzymać za jego sprzedaż. W przypadku zobowiązania chodzi o kwotę, za jaką można byłoby je przenieść na inną stronę. Wartość godziwa nie oznacza więc ceny uzyskanej podczas przymusowej likwidacji, szybkiej wyprzedaży majątku czy sprzedaży wymuszonej trudną sytuacją finansową.
W praktyce cena transakcyjna często odpowiada wartości godziwej, ale nie zawsze. Cena zakupu jest ceną wejścia, natomiast wartość godziwa pokazuje hipotetyczną cenę wyjścia na dzień wyceny.
Jakie warunki musi spełniać transakcja?
Aby wycena mogła odzwierciedlać wartość godziwą, przyjmuje się kilka założeń dotyczących transakcji i jej stron:
- Brak przymusu – kupujący i sprzedający chcą zawrzeć transakcję, ale żadna ze stron nie jest do tego zmuszona.
- Wiedza o przedmiocie transakcji – strony dysponują informacjami potrzebnymi do racjonalnej oceny aktywa lub zobowiązania.
- Niezależność stron – strony nie pozostają w relacji podporządkowania ani powiązania, które mogłoby sztucznie kształtować cenę.
- Warunki rynkowe – transakcja odbywa się w normalnym trybie, na rynku głównym albo, gdy go nie ma, na rynku zapewniającym najkorzystniejsze warunki.
Transakcja może być rzeczywista lub hipotetyczna. Jeżeli na rynku nie dochodzi do sprzedaży identycznego aktywa, wartość godziwą szacuje się na podstawie dostępnych danych i założeń, które przyjęliby uczestnicy rynku.
Wartość godziwa a koszt historyczny
Koszt historyczny pokazuje, ile jednostka zapłaciła za składnik majątku w przeszłości, z uwzględnieniem późniejszych zmian wymaganych przez zasady rachunkowości. Wartość godziwa odnosi się natomiast do aktualnej sytuacji rynkowej. Z tego powodu nieruchomość kupiona wiele lat temu może mieć dziś wartość godziwą wyraźnie wyższą albo niższą od jej kosztu historycznego.
| Kryterium | Wartość godziwa | Koszt historyczny |
|---|---|---|
| Perspektywa | Prospektywna, oparta na aktualnych warunkach i oczekiwaniach rynku | Retrospektywna, oparta na cenie zakupu z przeszłości |
| Obiektywizm | Może wymagać szacunków i modeli, zwłaszcza przy braku aktywnego rynku | Zwykle opiera się na udokumentowanej cenie transakcyjnej |
| Użyteczność decyzyjna | Lepiej pokazuje bieżącą sytuację majątkową i realia rynkowe | Ułatwia porównanie z dokumentami zakupu i kontrolę historycznych kosztów |
Przykładowo, przedsiębiorstwo kupiło budynek 10 lat temu za 2 mln zł. Kwota ta pozostaje punktem odniesienia dla kosztu historycznego. Jeżeli porównywalne nieruchomości są dziś sprzedawane za około 3,5 mln zł, oszacowana wartość godziwa może odzwierciedlać właśnie obecne warunki, a nie dawną cenę nabycia. Zaletą tego podejścia jest większa aktualność informacji, wadą zaś konieczność przeprowadzenia bardziej złożonej wyceny.
Jak obliczyć wartość godziwą?
Gdy istnieje aktywny rynek, najprostszym rozwiązaniem jest wykorzystanie obserwowalnej ceny identycznego składnika aktywów lub zobowiązania. Jeżeli takiej ceny nie ma, stosuje się technikę najlepiej dopasowaną do charakteru wycenianej pozycji i dostępnych danych. W praktyce wykorzystuje się trzy główne podejścia:
- Podejście rynkowe – wykorzystuje ceny identycznych lub podobnych aktywów, a także informacje z porównywalnych transakcji. Stosuje się je między innymi przy wycenie nieruchomości, udziałów lub instrumentów finansowych.
- Podejście dochodowe – przelicza przewidywane przyszłe przepływy pieniężne, dochody lub koszty na jedną bieżącą wartość za pomocą dyskontowania. Znaczenie mają między innymi prognozy, stopa dyskontowa i ryzyko.
- Podejście kosztowe – określa, ile obecnie kosztowałoby odtworzenie albo zastąpienie zdolności użytkowej danego składnika aktywów, z uwzględnieniem jego zużycia i utraty przydatności.
Wybór podejścia zależy przede wszystkim od rodzaju aktywa, dostępności danych rynkowych i wiarygodności założeń. Przy bardziej złożonych pozycjach można wykorzystać kilka technik i porównać uzyskane wyniki.
MSSF 13 porządkuje także dane wykorzystywane w wycenie w ramach hierarchii wartości godziwej. Najwyższy priorytet mają ceny notowane identycznych aktywów na aktywnym rynku, czyli dane poziomu 1. Poziom 2 obejmuje inne bezpośrednio lub pośrednio obserwowalne dane, a poziom 3 – dane nieobserwowalne, oparte na modelach i założeniach. Im mniej danych rynkowych, tym większa rola osądu i tym większa niepewność wyceny.
Dlaczego wartość godziwa jest ważna?
Wartość godziwa może przedstawić bardziej aktualny obraz aktywów i zobowiązań niż koszt historyczny, szczególnie gdy ceny rynkowe wyraźnie zmieniły się od dnia zakupu. Jej ustalenie bywa jednak kosztowne i wymaga specjalistycznych modeli, danych albo opinii rzeczoznawcy.
Najważniejsze jest rozróżnienie między ceną historyczną a hipotetyczną ceną wyjścia. Wartość godziwa nie odpowiada na pytanie, ile zapłacono kiedyś, lecz ile składnik majątku lub zobowiązanie byłoby warte w normalnej transakcji rynkowej na dzień wyceny.



