Kontrakty terminowe – co to jest i jak działają?
Kontrakt terminowy, czyli futures, to umowa zobowiązująca kupującego i sprzedającego do rozliczenia transakcji po ustalonej dziś cenie w przyszłym terminie. Nie kupujesz w ten sposób bezpośrednio akcji, indeksu ani towaru. Zawierasz instrument pochodny, którego wartość zależy od takiego aktywa bazowego. Do otwarcia pozycji potrzebny jest tylko depozyt zabezpieczający, dlatego kontrakty wykorzystują dźwignię finansową – zwiększa ona zarówno możliwy zysk, jak i stratę.
Czym są kontrakty terminowe?
Najprościej potraktować kontrakt terminowy jako zobowiązanie do kupna albo sprzedaży określonego aktywa w przyszłości, po cenie ustalonej w momencie zawarcia transakcji. Aktywem bazowym może być między innymi akcja, waluta, towar lub indeks giełdowy, taki jak WIG20.
Kontrakt należy do instrumentów pochodnych, ponieważ jego wartość wynika z ceny innego instrumentu. Na giełdzie możesz zająć pozycję długą, kupując kontrakt z oczekiwaniem wzrostu kursu, albo krótką, sprzedając go z oczekiwaniem spadku. W praktyce większość kontraktów futures rozlicza się pieniężnie, bez dostawy fizycznego aktywa. Kontrakty notowane na GPW są rozliczane gotówkowo.
Jak działają kontrakty terminowe?
Najważniejszą cechą futures jest to, że pełna wartość kontraktu nie musi znajdować się na rachunku inwestora. Zamiast niej inwestor wnosi depozyt zabezpieczający, czyli określoną część wartości pozycji. Depozyt chroni system rozliczeń przed niewypłacalnością jednej ze stron, ale nie ogranicza maksymalnej straty do wpłaconej kwoty.
Przykładowo, kontrakt na WIG20 ma określony mnożnik. Przy mnożniku 20 zł kurs 2050 punktów odpowiada wartości kontraktu wynoszącej 41 000 zł. Inwestor nie musi jednak wpłacić całej tej sumy, aby otworzyć pozycję. Wnosi depozyt wymagany dla danego kontraktu, a zmiana kursu wpływa na jego rachunek tak, jak zmiana wartości całej pozycji.
Tak działa dźwignia finansowa. Niewielka zmiana instrumentu bazowego może oznaczać dużą procentową zmianę wartości depozytu. Ten mechanizm działa w obie strony, więc dźwignia nie jest sposobem na automatyczne zwiększanie zysków.
Typowa transakcja na rynku futures przebiega w następujących etapach:
- Inwestor kupuje kontrakt, jeśli zakłada wzrost jego kursu, albo go sprzedaje, jeśli oczekuje spadku.
- Na rachunku zostaje zablokowany depozyt zabezpieczający, który stanowi tylko część wartości kontraktu.
- Po zakończeniu sesji następuje dzienne rozliczenie zysków i strat według kursu rozliczeniowego.
- Pozycję można zamknąć przed wygaśnięciem, zawierając transakcję odwrotną, albo utrzymać ją do terminu rozliczenia.
Codzienne rozliczanie nosi nazwę marking to market. Gdy kurs kontraktu rośnie, zysk jest przypisywany stronie długiej, a strata obciąża stronę krótką. Przy spadku kursu sytuacja się odwraca. Środki są więc na bieżąco przenoszone między rachunkami stron, a nie dopiero na końcu całego okresu trwania kontraktu.
Jeśli strata zmniejszy dostępne zabezpieczenie poniżej wymaganego poziomu, inwestor może zostać wezwany do uzupełnienia depozytu. Brak środków może prowadzić do przymusowego zamknięcia pozycji przez dom maklerski. Szczegółowe terminy i procedury zależą od regulaminu danego rynku oraz pośrednika.
Ostrzeżenie: strata na kontrakcie terminowym może przekroczyć początkowo wniesiony depozyt. Gwałtowna zmiana kursu może wyczerpać środki przeznaczone na zabezpieczenie, a następnie stworzyć dodatkowe zobowiązanie. Futures wymagają więc rozumienia dźwigni, dziennych rozliczeń i zasad uzupełniania depozytu.
Dlaczego inwestorzy korzystają z kontraktów?
Kontrakty terminowe mogą służyć różnym celom. Ich wykorzystanie nie zawsze oznacza próbę szybkiego zarobku, choć w każdym przypadku wiąże się z ryzykiem zmiany ceny.
- Hedging – zabezpieczenie portfela lub przyszłej transakcji przed niekorzystną zmianą ceny. Przykładowo właściciel akcji może sprzedać kontrakt na indeks, aby częściowo ograniczyć wpływ spadków na wartość portfela.
- Spekulacja – zajęcie pozycji długiej przy oczekiwaniu wzrostu albo krótkiej przy oczekiwaniu spadku, bez posiadania aktywa bazowego.
- Arbitraż – wykorzystanie przejściowych różnic między ceną kontraktu a wartością instrumentu bazowego lub jego teoretyczną wyceną.
Hedging ma przede wszystkim charakter ochronny, natomiast spekulacja zwiększa ekspozycję na ruch rynku. Arbitraż wymaga z kolei zaawansowanej analizy, szybkiego wykonania kilku powiązanych transakcji i uwzględnienia kosztów.
Kontrakty terminowe a akcje – najważniejsze różnice
Kontrakt futures nie daje własności aktywa bazowego. Różni się więc od zakupu akcji nie tylko sposobem rozliczenia, ale też poziomem ryzyka i okresem utrzymywania pozycji.
| Cecha | Akcje na rynku kasowym | Kontrakty terminowe |
|---|---|---|
| Własność | Akcjonariusz posiada udział w spółce i może mieć określone prawa korporacyjne. | Strona kontraktu ma zobowiązanie wynikające z umowy, a nie własność aktywa bazowego. |
| Dźwignia | Przy zakupie za własne środki nie występuje automatycznie. | Wynika z wniesienia depozytu stanowiącego część wartości kontraktu. |
| Termin wygaśnięcia | Akcje nie mają z góry ustalonej daty wygaśnięcia. | Każda seria ma określony termin wygaśnięcia i rozliczenia. |
| Ryzyko | Przy zakupie za własne środki strata jest co do zasady ograniczona do zainwestowanej kwoty. | Strata może przekroczyć początkowy depozyt, zwłaszcza przy silnej dźwigni i gwałtownej zmianie ceny. |
Warto też odróżnić futures od kontraktu forward. Forward jest zwykle zawierany poza giełdą, a jego warunki strony ustalają bezpośrednio, często z bankiem. Futures jest standaryzowany przez giełdę, notowany w zorganizowanym obrocie i rozliczany z udziałem infrastruktury rynku. W Polsce KDPW uczestniczy w systemie rozliczeń i określa wymagania dotyczące zabezpieczeń zgodnie z zasadami rynku.
Co warto zapamiętać?
Kontrakty terminowe pozwalają zarabiać na wzrostach i spadkach oraz zabezpieczać ekspozycję na ryzyko cenowe. Depozyt daje dostęp do pozycji o większej wartości, ale przez to dźwignia zwielokrotnia także straty. Jest to narzędzie wymagające wiedzy o rozliczeniach, terminie wygaśnięcia i zasadach zarządzania depozytem, a decyzje finansowe powinny uwzględniać możliwość utraty środków większych niż początkowo wpłacone.
Artykuł nie stanowi porady inwestycyjnej lub finansowej.



